ଆଜି ଦେବଶିଳ୍ପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜା

ଆଜି ବ୍ୟବସାୟିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରୁ ନେଇ କାରଖାନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠି ଦେବ ଶିଳ୍ପୀ ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦେବଙ୍କୁ କରାଯାଉଛି ଆବାହନ । ବଡରୁ ଛୋଟ କାରଖାନା ଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗ୍ୟାରେଜ୍, ଦୋକାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳରେ ଚାଲିଛି ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା । ଆଜି ଘରେ ଘରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୁହା ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଠାରୁ ଗାଡି ସାଇକେଲ କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଉଛି । ଫୁଲରେ ସଜେଇ ଦିଆଯାଇଛି ଯନ୍ତ୍ରପାତି, ପୂଜା ହେଉଛନ୍ତି ଦେବଶିଳ୍ପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା। ହେଲେ କେବେ ଭାବିଛନ୍ତି କି—କାହିଁକି ଯନ୍ତ୍ରପାତିକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ ? କିଏ ଏହି ଦେବଶିଳ୍ପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ? ପୁରାଣରେ ତାଙ୍କ ସହ କେଉଁ କେଉଁ ନିର୍ମାଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରର କାହାଣୀ ଜଡ଼ିତ ? ଆଉ କଣ ରହିଛି ଏହି ପୂଜାର ପ୍ରକୃତ ମହତ୍ୱ ? ଆଜିର ଏହି ବିଶେଷ ଷ୍ଟୋରୀରେ ଜାଣିବା ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜା ପଛରେ ଥିବା ପରମ୍ପରା, ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଓ ଏହାର ମହତ୍ୱର ପୂରା କଥା ।

ଭାରତରେ ଶିଳ୍ପ, ନିର୍ମାଣ ଓ କାରିଗରୀ ପରମ୍ପରା ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜା । ପ୍ରତିବର୍ଷ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜା ଅବସରରେ କାରଖାନା, ଶିଳ୍ପାନୁଷ୍ଠାନ, ଗ୍ୟାରେଜ୍, ଦୋକାନ, ନିର୍ମାଣସ୍ଥଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳରେ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଓ ଉପକରଣକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—କାହିଁକି ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ ? ବିଶ୍ୱକର୍ମା କିଏ ? ଏହି ପୂଜା ପଛରେ ରହିଛି କେଉଁ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ?

ବିଶ୍ୱକର୍ମା କିଏ?
ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଦେବଶିଳ୍ପୀ ବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ଥପତି ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଏ। ପୌରାଣିକ କଥାରେ ସେ ନିର୍ମାଣ, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଶିଳ୍ପକଳା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ତିଆରି ସହ ଜଡ଼ିତ। ପୌରାଣିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ନିର୍ମାଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ଉପକରଣ ସୃଷ୍ଟିରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଭୂମିକା ଥିଲା। ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ସୃଜନଶୀଳତା, କାରିଗରୀ ଦକ୍ଷତା ଓ ନିର୍ମାଣର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ।

କଣ ପାଇଁ ହୁଏ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜା?
ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜାର ମୁଖ୍ୟ ଭାବନା ହେଉଛି ଶ୍ରମ, ଶିଳ୍ପ ଓ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା । ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ କାମ କରେ, ଯେଉଁ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଘର, ରାସ୍ତା, କାରଖାନା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ନିର୍ମାଣ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଦିନ ପୂଜା କରାଯାଏ । କାରଖାନାର ମେସିନ୍ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗ୍ୟାରେଜ୍ର ଯନ୍ତ୍ର, କମ୍ପ୍ୟୁଟର, ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଉପକରଣ, ଗାଡ଼ି ଓ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ସାଧନକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଏହା ପଛରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି—କାମରେ ବ୍ୟବହୃତ ସାଧନକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ କାମରେ ସଫଳତା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଆସେ।

ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମାଣ ସହ କେଉଁ ପୌରାଣିକ କଥା ଜଡ଼ିତ?
ପୌରାଣିକ ପରମ୍ପରାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ଥପତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ତାଙ୍କ ସହ ଅନେକ ନିର୍ମାଣର କାହାଣୀ ଜଡ଼ିତ ରହିଛି। ଦ୍ୱାରକା ନଗରୀ, ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ଏବଂ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ସହ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନାମ ପୌରାଣିକ କଥାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥାଏ। ତେବେ ଏହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ପୁରାଣ ଓ ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ, ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ନୁହେଁ।

ଅସ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ ସହ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ସମ୍ପର୍କ
ପୌରାଣିକ କଥାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଉପକରଣ ତିଆରି କରୁଥିବା ଦେବଶିଳ୍ପୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବିଶେଷ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ସହ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନାମକୁ ପୌରାଣିକ ପରମ୍ପରା ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ପୁରାଣରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା କେବଳ ଘର କିମ୍ବା ନଗର ନିର୍ମାତା ନୁହେଁ, ଦିବ୍ୟ ଉପକରଣର ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାତା ଭାବେ ପରିଚିତ ।

ଏହି ପୂଜାର ମହତ୍ୱ କଣ?
ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜାର ମହତ୍ୱ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଶ୍ରମ ଓ କାରିଗରୀ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନର ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକ ମଧ୍ୟ। ଜଣେ ଶ୍ରମିକ, ମେକାନିକ୍, କାରିଗର, ଇଞ୍ଜିନିୟର, ଟେକ୍ନିସିଆନ୍ କିମ୍ବା ଶିଳ୍ପୀ—ସମସ୍ତଙ୍କ କାମରେ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଦକ୍ଷତାର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି। ତେଣୁ ଏହି ଦିନରେ ଯନ୍ତ୍ରପାତିକୁ ପୂଜା କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ ‘କାମ ହିଁ ସମ୍ମାନ’ ଏବଂ ‘କାରିଗରୀ ଦକ୍ଷତା ହିଁ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି’—ଏଭଳି ଏକ ଭାବନାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ ।

କାରଖାନାରୁ ଗ୍ୟାରେଜ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା
ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜା ଦିନ କାରଖାନା ଓ ଶିଳ୍ପାନୁଷ୍ଠାନରେ ବିଶେଷ ପୂଜା ହୁଏ। ଯନ୍ତ୍ରପାତି ସଫା କରାଯାଏ, ସଜାଯାଏ ଏବଂ ପୂଜା କରାଯାଏ। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରମିକ ଓ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଗ୍ୟାରେଜ୍ରେ ଗାଡ଼ି ଓ ମେସିନ୍, ଦୋକାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ଉପକରଣ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳରେ କାମର ସାଧନକୁ ଏହି ଦିନ ପୂଜା କରାଯାଏ।

କେବଳ ଯନ୍ତ୍ରର ପୂଜା ନୁହେଁ
ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜା ଆମକୁ ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ବାର୍ତ୍ତା ଦିଏ। ଯନ୍ତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ମଣିଷର ଦକ୍ଷତା ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ ଏହି ପର୍ବରେ ଯନ୍ତ୍ର ସହିତ ଶ୍ରମିକ, କାରିଗର ଓ ନିର୍ମାଣ ସହ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷଙ୍କ ଅବଦାନକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।

ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜା ହେଉଛି ନିର୍ମାଣର ପ୍ରତୀକ, ଶ୍ରମର ସମ୍ମାନ ଏବଂ କାରିଗରୀ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତାର ଏକ ପର୍ବ । ଦେବଶିଳ୍ପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ମଣିଷ ନିଜ କାମର ସାଧନକୁ ପୂଜା କରେ । ଏହି ପରମ୍ପରା ମନେ ପକାଇଦିଏ—ସମାଜ ଯେତେ ଆଧୁନିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଉନ୍ନତି ପଛରେ ରହିଛି ମଣିଷର ଶ୍ରମ, ଦକ୍ଷତା ଓ ସୃଜନଶୀଳତା। ତେଣୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପୂଜା କେବଳ ଏକ ପୂଜା ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ‘ସୃଷ୍ଟିକୁ ସମ୍ମାନ, ଶ୍ରମକୁ ସମ୍ମାନ ଏବଂ କାମକୁ ସମ୍ମାନ’ କରିବାର ଏକ ପରମ୍ପରା।